قهوه سایفون (Syphon Coffee)
سایفون، یا همان قوری خلأ (Vacuum Pot)، احتمالاً از نظر بصری چشمگیرترین روش در میان تمام روشهای دستی دمآوری قهوه است. این ابزار از دو ظرف شیشهای ظریف تشکیل شده که بر فراز یک منبع حرارتی معلقاند. آب از ظرف پایینی به جوش میآید و بهواسطهی فشار بخار به ظرف بالایی منتقل میشود؛ جایی که قهوه در آن دم میکشد. پس از خاموش شدن شعله، قهوهی دمشده بهسرعت از طریق فیلتری که دو ظرف را از هم جدا میکند، دوباره به ظرف پایینی مکیده میشود.
در مقایسه با دیگر روشهای دمآوری موجود در زمان اختراع آن، سایفون روشی سریع و کارآمد بود؛ قهوه را بهطور کامل عصارهگیری میکرد و همزمان فیلتراسیون مؤثری نیز انجام میداد. با این حال، با ظهور پرکولاتور و قهوهسازهای چکهای خودکار، سایفون بهتدریج از رواج افتاد و تا اواسط قرن بیستم، این روش جذاب دمآوری تقریباً بهطور کامل ناپدید شد.
احتمالاً این جذابیت بصری سایفون، بیش از هر مزیت عملی دیگر، بود که باعث شد در سالهای ابتدایی موج سوم قهوه (Third Wave Coffee) دوباره محبوب شود. ردیفی از این دمآورها که روی بار کافه چیده شدهاند، بیشتر به یک آزمایشگاه علمی شباهت دارند تا یک کافیشاپ، و باریستا را در نقش کیمیاگری مدرن به تصویر میکشند.
این شباهت به تجهیزات علمی اتفاقی نیست، بلکه بازتابی از خاستگاه سایفون است: یک کلاس درس فیزیک در آلمان اوایل قرن نوزدهم.
خاستگاه دمآور سایفون
فیزیکدان یوهان نُرِمبرگ (Johann Nörremberg) قهرمان گمنام داستان سایفون است (Delprat 2013). او در سال ۱۸۲۶، زمانی که بهعنوان معلم فعالیت میکرد، این دمآور را بهمنظور نمایش قدرت بخار به دانشآموزانش اختراع کرد؛ آن هم با استفاده از موادی که در آزمایشگاه خود در اختیار داشت. نُرِمبرگ شرحی از این دمآور را در یک مجلهی فیزیک آلمانی منتشر کرد (Nörremberg 1827)، اما هیچ تلاشی برای ثبت اختراع یا کسب سود از آن انجام نداد. به همین دلیل، نقش او در تاریخ قهوه اغلب نادیده گرفته میشود.
نخستین قهوهسازهای مبتنی بر خلأ، چند سال پیش از آن طراحی شده بودند، اما همگی بر نوعی پمپ مکانیکی برای ایجاد خلأ متکی بودند. در آن دستگاهها، معمولاً آب داغ روی قهوه ریخته میشد و سپس با استفاده از پمپ، قهوهی دمشده از میان بستر قهوه مکیده میشد. نوآوری نُرِمبرگ در این بود که از انبساط و انقباض بخار برای انجام همین کار استفاده کرد؛ آن هم در قالب یک دستگاه ساده و یکپارچه.
سایفون بهسرعت در میان دانشجویان و همکاران او محبوب شد و بسیاری نسخههای خود را از این دمآور ساختند. نُرِمبرگ مینویسد:
«این روش بسیار سریعتر از دستگاههایی است که در آنها قهوه تنها با وزن خودش فیلتر میشود؛ در واقع آنقدر سریع است که پس از پایان فیلتراسیون، قهوه هنوز برای اغلب زبانها بیش از حد داغ است، حتی اگر معمولاً با شیر سرد مخلوط شود.»
علاوه بر جنبههای عملی، نُرِمبرگ مجذوب زیبایی بصری اختراعش نیز شده بود. او مینویسد:
«هنگامی که مایع به پایین سرازیر میشود، میتوان همان زیبایی را دید که در رگهای ماهیهای جوان زیر میکروسکوپ مشاهده میکنید.»
با این حال، لازم بود یک زن فرانسوی این جذابیت خاص و محدود را به دستگاهی شیک و پرزرقوبرق تبدیل کند؛ همان چیزی که امروز میشناسیم.
محبوبسازی سایفون
نُرِمبرگ طراحی خود را بدون هیچ قصدی برای کسب سود منتشر کرد. با این وجود، این موضوع مانع از آن نشد که طی دهههای بعد، نسخههای مختلف این دستگاه صدها بار ثبت اختراع شوند — تنها در فرانسه بیش از سی بار. یکی از این ثبت اختراعها در فرانسه در سال ۱۸۳۸ به طراحی پیشین شخصی به نام اس. لوف (S. Löff) در برلین اشاره میکند، و به همین دلیل، لوف اغلب بهاشتباه بهعنوان مخترع اصلی معرفی میشود. با این حال، گزارشی از سال ۱۸۳۴ نشان میدهد که لوف ثبت اختراع خود را در سال ۱۸۳۲ دریافت کرده است؛ یعنی حدود پنج سال پس از انتشار اختراع نُرِمبرگ.
نخستین ثبت اختراع برای دستگاهی مشابه در انگلستان در سال ۱۸۳۹ به نام واردی و پلاتو (Vardy & Platow) ثبت شد (Ukers 1922). آنها نیز، مشابه مورد فرانسوی، اغلب بهاشتباه در منابع انگلیسیزبان بهعنوان مخترعان سایفون معرفی میشوند.
نخستین طراحی که به موفقیت تجاری واقعی دست یافت، متعلق به یک زن فرانسوی به نام ماری–فَنی–آملین واسیو (Marie-Fanny-Ameline Vassieux) بود. در ثبت اختراع سال ۱۸۴۱، واسیو دو حباب سیفون را با پایه و بازویی به هم متصل کرد؛ طرحی که شباهت زیادی به دمآورهای امروزی دارد، و آن را با تاجی فلزی و تزئینی تکمیل کرد. این طراحی، سایفون را نهتنها به یک ابزار دمآوری کارآمد، بلکه به یک شیء زیبا و دکوراتیو تبدیل کرد و جایگاه آن را در سالنهای پذیرایی شیک سراسر جهان تثبیت نمود.
تحولات سایفون
از زمان ثبت اختراع واسیو در سال ۱۸۴۱، طراحی پایهی سایفون تغییر چندانی نکرده است. با این حال، در اواسط قرن نوزدهم نسخهای کاملاً متفاوت از این دستگاه پدید آمد: سایفون تعادلی (Balancing Syphon). در این طراحی، محفظهی آب و محفظهی دمآوری در دو انتهای یک بازوی متحرک قرار دارند. با شروع جوش آمدن آب، آب از محفظهی خود خارج شده و وارد محفظهی دمآوری میشود و تعادل بازو را تغییر میدهد. حرکت این بازو باعث خاموش شدن شعله میشود و در نتیجه فرایند دمآوری متوقف میگردد. در برخی طراحیهای دیگر، از شناوری در محفظهی دمآوری استفاده میشود که با رسیدن قهوه به ارتفاعی مشخص، پایان دمآوری را فعال میکند.
اختراع شیشهی بوروسیلیکات مقاوم به حرارت در اواخر قرن نوزدهم، امکان ساخت سایفونهایی بسیار ایمنتر و بادوامتر را فراهم کرد. در ایالت ماساچوست آمریکا، دو خواهر شرکتی به نام Silex تأسیس کردند و در سال ۱۹۱۵ ثبت اختراعی برای ساخت سایفون از شیشهی پیرکس (Pyrex) به نام خود ثبت نمودند؛ اقدامی که به محبوبیت سایفون در خانههای آمریکایی کمک شایانی کرد.
در ادامه، نسخههای برقی و تماماتوماتیک سایفون نیز با مجموعهای از ثبت اختراعها در دههی ۱۹۴۰ معرفی شدند، اما در نیمهی دوم قرن بیستم، بهتدریج جای خود را به قهوهسازهای چکهای خودکار در خانههای آمریکایی و اروپایی دادند.
با این حال، تولید سایفون در ژاپن ادامه یافت. در هماهنگی کامل با خاستگاه آزمایشگاهی این دمآور، یکی از تولیدکنندگان شیشهآلات آزمایشگاهی — شرکت هاریو (Hario) — نخستین محصول خانگی خود را در سال ۱۹۴۶ عرضه کرد: یک دمآور سایفون.
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.